Ga verder naar de inhoud
Van Oekraïne tot heden: een rode lijn van dissidentie
Interview

Van Oekraïne tot heden: een rode lijn van dissidentie

vr 15.05.20 — Lisa Van Ransbeeck

Theatermaker Freek Mariën over Limonov’s leven in zijn nieuwe voorstelling ‘Een of andere Rus’. In februari had de productie op onze planken te zien moeten zijn. Hopelijk zal dat in de iets verdere toekomst toch nog het geval kunnen zijn.

Als je altijd de kant van de onderdrukten kiest, van de mensen die opkomen tegen de gevestigde waarden, maakt dat dan een vrijheidsstrijder van je? Of ben je dan eerder een terrorist? In zijn nieuwe voorstelling ‘Een of andere Rus’ onderzoekt schrijver en theatermaker Freek Mariën deze nuances in terminologie aan de hand van het leven van Eduard Limonov.

Freek is artistiek leider bij Het Kwartier en is, ondanks zijn jonge leeftijd, niet meer aan zijn proefstuk toe. Naast de internationale Kaas & Kappes Dramatikerprijs, won hij ook de Prijs voor de Letterkunde Oost-Vlaanderen én de Taalunie Toneelschrijfprijs. Net voor de coronacrisus ontmoeten we Freek bij hem thuis in Gent.

Wie is Eduard Limonov?

“Midden in de Tweede Wereldoorlog werd Eduard Limonov geboren in Oekraïne. Hij heeft dus echt bestaan, hij overleed recentelijk op 19 maart 2020. Hij bracht er zijn jeugd door als straatboefje, maar verhuisde al snel naar Moskou eens hij volwassen was. De Oekraïner had zich altijd al ‘Rus’ gevoeld. Limonov zou er underground dichter worden. Schrijven was echter niet evident in de Sovjet-Unie. Het regime bepaalde wat wel en wat niet geschreven mocht worden. En uiteraard schreef Limonov hetgeen men liever niet las. Daarom trok hij naar de Verenigde Staten en naar Frankrijk. Wanneer hij terug naar Rusland keerde, was hij compleet gedesillusioneerd. Na de val van de Muur en het communisme, was het land helemaal veranderd. In zijn verdere leven bleef Limonov de dissidentie opzoeken: hij vocht mee aan de kant van oorlogsmisdadigers in Joegoslavië en werd nadien oppositieleider van de Nationaal-Bolsjewistische Partij, die ondanks zijn provocerende aard toch enkele zinnige standpunten had, volgens internationale waarnemers.”

Waarom wilde je Limonovs verhaal vertellen?

“Limonov verbeeldt de tragedie van de schurk. Je kan de slechterik niet enkel en alleen wegzetten als bandiet, want dat klopt gewoon niet. Limonov was super ambigue in alles wat hij doet. Hij wou voortdurend iets anders en vocht heel hard om te bereiken wat hij wou. Maar zodra hij voelde dat die kant aan het winnen was, was het niet meer interessant voor hem. Er zat een permanente ontevredenheid in die man. Het lijkt wel of hij tegenwerk nodig had, om zichzelf te kunnen zijn.”


Je kan de slechterik niet enkel en alleen wegzetten als bandiet, want dat klopt gewoon niet.

Freek Mariën
Waar leid je dat uit af?

“Er zijn erg veel voorbeelden, maar iets wat veel over hem zegt, zijn zijn protesten in Moskou. Enkele jaren geleden verzette Limonov zich verschillende keren tegen het beleid van de regering, maar deze acties werden telkens ontruimd door de politie. Toen Limonov op een dag toestemming kreeg om protest te voeren op een bepaald plein, besloot hij zijn actie op een ander plein verder te zetten. Dan wil je gewoon geen gelijk krijgen en wil je de confrontatie opzoeken. Ook in zijn liefdesleven was hij erg dualistisch. Je kan al zijn vrouwen lezen als een opportunistische keuze om in een bepaald milieu binnen te geraken. Aan de andere kant, is het ook duidelijk dat hij hen oprecht bewonderde. Het is heel moeilijk te zeggen wat er in hem omging, wat zijn persoon enorm interessant maakt.”

Kunnen we het stuk zien als een biografie over Limonov?

“‘Een of andere Rus’ is geen documentaire, niet alles is waargebeurd. Plotgewijs gaat het als volgt: Limonov is chauffeur en tolk van een oorlogsjournaliste. Hij moet haar naar Karadžić brengen, de grootste Servische oorlogsmisdadiger van toen. Tijdens hun tocht begint Limonov te praten, komt zijn verleden tot leven en verschuift de aandacht van de journaliste steeds meer naar Limonov zelf. Daardoor ontstaat er een soort spanning tussen hen.

Ik wilde een stuk schrijven waarin ik op zoek kon naar de grootsheid van taal in emotie. In ‘Een of andere Rus’ gaan we dan ook heel bewust om met terminologie. We stellen het zelfs in vraag. Is Limonov een activist? Een vrijheidsstrijder? Een terrorist? Welk woord plak je erop? Limonov begon als schrijver en ging uiteindelijk in een oorlog vechten. Dan ben je ook over radicalisering bezig en over het gevoel hebben niet gehoord te worden.”


© Sophie Nuytten
© Sophie Nuytten
Dat zijn zaken die heel actueel en voor iedereen herkenbaar zijn.

Klopt! Ik hoop dat het stuk mensen doet nadenken over de labels die we op elkaar plakken. Over hoe hard het nodig is zaken correct te benoemen, over wat je daarmee kan bereiken, maar ook over wat er je teniet mee kan doen. Verder hoop ik ook op engagement. Ik wil dat mensen stilstaan bij de vraag hoe je constructief kwaad kan zijn in deze tijden. De meesten gaan onverschillig achterover hangen, terwijl iedereen wel iets zou willen veranderen. Een politiek bewustzijn is meer dan ooit nodig. Wat dan precies het juiste engagement is, vind ik een lastige vraag. Wanneer ik dingen niet goed snap, schrijf ik er een stuk rond.”


Je hebt vroeger vooral jeugdtheater geschreven. Hoe heb je je voorbereid op dit stuk?

“Ik heb vooral heel veel gelezen. Al het werk van Limonov is biografisch, dat was dus een grote bron van informatie. Verder las ik ook boeken over thema’s die ik linkte aan Limonov, zoals de burgeroorlog in Joegoslavië. Daarnaast heb ik mijn vrienden gevraagd een manifest te schrijven over wat zij graag anders zouden zien. En vanuit al die elementen is ‘Een of andere Rus ontstaan’. Wanneer ik het zo vertel, klinkt het op het eerste zicht als een heel zwaar politiek stuk. Maar er zit ook een bepaalde speelsheid in, die ik overhoud aan het jeugdtheater. Toen mijn dramaturge het stuk voor het eerst las, was haar reactie: “Al dat geweld en al die seks die je al die jaren hebt moeten opsparen, is er nu in één keer uitgekomen.” Er zit dus ook zeker humor in, wees gerust. Humor heeft de kracht een verhaal te versterken.”


Ik wil dat mensen stilstaan bij de vraag hoe je constructief kwaad kan zijn in deze tijden.

Freek Mariën
Voor de productie van dit stuk werk je samen met Arsenaal. Vanwaar deze keuze?

“Ik heb al heel lang een band met Arsenaal. Oorspronkelijk kom ik uit Mechelen en ben er vroeger altijd vrijwilliger geweest. Hoe ze als gezelschap de betrokkenheid met de wereld aangaan, zowel inhoudelijk als praktisch, zoals ‘De grond der dingen’ toont, vind ik inspirerend. De crew bestaat uit mensen waar ik graag eens mee wou samenwerken. Ik vind het spannend, maar ik heb er wel heel veel zin in. Eind november beginnen we met de repetities om eind januari 2021 in première te gaan.”